Вітайте, ґаздуйте!

В Сабіновскім окресі маєме уж лем дві русиньскы села, де чісло приголошеных ку русиньскій народности досягує пожадованы процента, жебы село было двоязычне. Тым першым суть Баєрівці, другым Штельбах – Tichý Potok, як його назва звучіть по словацькы.

Якраз в другім споминанім ся якость жывота може радікално змінити ку гіршому, што не буде мати позітівный ефект про русиньску меншыну.

Премєр Словацькой републікы Роберт Фіцо 2-го септембра почас бріфінґу по выїздовім засіданю влады в Нітрі повів, же ся треба вернути ку ідеї проєкту Тихый Потік. Іде о проєкт выбудованя далшого водного резервоару на выходній Словакії, теперь на ріці Ториса, над селом Штельбах.

Фіцо звернув увагу, же на выходній Словакії є лем резервоар Старина, што до питной воды, а і вдяка кліматічным обставинам треба штось робити. Проєкт є за його словами із документачного боку пририхтованый, комісія має оцінити актуалный стан, реалізовательность і можливости фінанцованя. Покля ся резервоар вкаже як реалізовательный, влада го занче приготовльовати.

Так само припустив, же будованя може засягнути до жывота жытелів. Лемже акцентовав знова, же маєме на выході лем Старину, і треба далшый резервоар питной воды.

Проєкт резервоару над Штельбахом не є новый, і містных жытелів травматізує уж дакілько декад. Першы думкы о будованю резервоару на Торисі были уж в 1960-ых роках, в році 1982 ся выбудовало дочасне рішіня – прямый одбер воды з Торисы коло Штельбаху. Тиск на реалізацію резервоару Тихый Потік быв пак міцный в році 1992, коли реално робило ся уж на проєкті, лемже в році 1996 вдяка оцінці EIA (Environmental Impact Assessment) дістав проєкт стоп.

Пізніше ся тема будованя того резервоару вертала, все по дакілько роках. Памятам, же кедь єм наступив до втогдышньой ґазеты інфо Русин як редактор, тота тема ся на сторінках новинок знова рішыла.  Проти будованя все были містны жытелі, але і многы фаховці од еколоґії і екоактівісты.

Вшыткы тоты факты бы не помогли селу ку розвитку, ку роснутю, а якраз навспак.

Мож спомянути холем Михала Кравчіка, гідролоґа і енвіроманталісту русиньского походжіня, лавреата Ґолдмановой енвіроменталной премії, такзваной „зеленой Нобеловой премії“ за 1999-ый рік, котрый докінця мав выпрацовану алтернатіву ку будованю резервоару, котра бы была ефектівна і не засягла такым грубым способом до жывотного оточіня і жывота людей.

Правда, при дотеперь презентованых планах бы Штельбах не заникнув так, як заникли русиньскы села, ці уж вдяка затопліню або вдяка охранній зоні коло резервоару Старина. Водне діло бы мало стояти над селом. Але то не значіть, же жывот бы ся не змінив.

Звернийме увагу холем на пару пунктів. Рокы ґрявчаня тяжкых машын і авт при будованю, із тым повязане ничіня драг і терену в околіці, вывластньованя або якесь примушене одпроданя державі фундушів, котры на тото будованя будуть потребны, затопліня части земель, створіня охранного пасма в близкости села, де уж ногы містных жытелів не вступлять, зміна клімату в околіці – вогкость, молгы, і самособов пак жывот під величезным резервоаром воды, котра бы в припаді нещастя не лишыла по селі ани сліду.

Вшыткы тоты факты бы не помогли селу ку розвитку, ку роснутю, а якраз навспак. Молодшы люди бы мали о арґумент веце, чом не зістати в роднім селі, будьяк бы не было прекрасне.

Не будеме розвивати коншпірації, чом знова раз в русиньскім хотарі є тото найліпше місце на будованя резервоару на питну воду. Затля ани не є ясне, ці резервоар досправды збудує ся, ясне є лем то, же премєр і влада має міцну дяку будовати.

Но звернийме увагу іщі на єден факт. Премєр почас бріфінґу повів, же жадны актівісты або маїтелі нерухомостей не будуть блоковати такы вызначны проєкты як є Тихый Потік.

В перекладі то значіть лем єдно. Покля тот проєкт дістане позітівну енвіроменталну оцінку, і влада на то найде грошы, правдоподобно із Европской унії, кедьже бюджет Словакії уж теперь є на тім як день перед кінцьом світа, жытелів Штельбаху ся знова нихто нич просити не буде.

Русинам в єднім із двох послідніх русиньскых міцных сел у пословакізованім реґіоні зістане може наконець лем повісти: Вітайте, газдуйте! Як на своїм, хоць на нашім. А о пару далшых років буде Штельбах уж лем жывый сканзен.

Статя была написана як коментарь „Вступне до контроли“ лемківского радія lem.fm.