Леґіслатівна ексклузівность і европскый аплавз

Верьховна рада Україны схвалила 12-го октобра 2026-го року закон, котрый має рішыти освітні права корінных народів Україны і народностных меншын. Закон є добрый. Добрый про Мадярів. А окрем того? Окрем того є на крітіку.

Закон, о котрім є бісіда, не є ани здалека тото, што під народностныма школами розумієме в іншых державах. Але правдов є, же кажда держава собі наставлює свої правила, і они не суть всядыль єднакы.

Значіть, можеме в тім коментарі іґноровати вшытко тото, што може быти веце або менше діскріміначне при темі народностных школ на Україні, оно бы то было на довшый елаборат, лемже єдну важну річ іґноровати не мож.

Новы правила, котрыма має рядити ся народностне школство на Україні, дотуляють ся лем языків, котры суть офіціалныма языками Европской унії, языків корінных народів Україны, а цалком выключеный із тых правил є російскый язык.

Із якогось політічного боку бы сьме могли зрозуміти, чом в пятім році войны, котру почала Росія, Київ заборонять російскый язык, на другім боці треба повісти ясно, же в демократічнім обществі є днесь прінціп колектівной вины неакцептовательный.

Навеце ся тисне на язык вопрос, што по войні? Што кедь Україна здобуде назад під свою контролю натеперь окупованы теріторії, де суть люди, котры ся можуть раховати за україньскых гражданів російской народности, або за „російскоязычных Українців“? Будуть ся іґноровати їх права на освіту в материньскім языку?

Росіяны не мають ани статус корінного народа Україны, а їх країна не є ани членом Европской унії. Значіть, і кебы просто російскый язык не быв теперь вычеркнутый із тых освітніх правил, і так його носителі подля приятой леґіслатівы не мають право мати школы, в котрых навчалный процес проходить в їх языку.

Але подьме далше. Бо закон є подля тых правил проблематічный і про іншых. Україна позволила народностны школы лем про тоты меншыны, котрых язык є офіціалным языком Европской унії. При 27 членьскых державах є в Унії 24 офіціалных языків. В дакотрых із тых держав є веце урядных языків, але они автоматічно не суть офіціалныма языками Унії.

Як приклад собі можете взяти Іспанію, де в дакотрых частях є урядным языком і каталаньскый язык, но він не є офіціалным языком Европской унії. Подобно є то наприклад із русиньскым языком на Словакії, де в селах і містах, в котрых творять Русины холем 15 процент населіня, маме право хосновати русиньскый язык і урядно. Но то не значіть, же русиньскый язык є офіціалным языком Унії. Не є.

А теперь вернийме на Україну. Народности, котры мають ґарантовану новым законом освіту в їх языку, і кедь їх язык не є офіціалным языком Унії, суть лем такзваны корінны народы Україны, і то суть Кримскы Татары, Караїмы і Кримчакы. Реално бы якбач валушны были мати свої школы лем Кримскы Татары, але і то аж по тім, кедь Україна здобуде контролю над Кримом.

Україна зробила єдну далшу леґіслатівну ексклузівность, котра єдным права дає, іншым не дає.

Лемже Україна офіціално вызнавать і іншы народности. Наприклад Білорусинів і Молдавців. А Україна як сіґнатарь Европской харты реґіоналных або меншыновых языків обовязала ся хранити окрем іншого білоруськый і молдавскый язык.

При Молдавцях є проблема вырішена. Молдавскый парламент у 2023-ім році запер єдну капітолу історії і вызнав, же довтогды молдавскый язык є языком румуньскым, і одвтогды є офіціалным урядным языком в Молдавії румуньскый язык.

Інша сітуація є із білоруськов меншынов на Україні. За даныма із перепису населіня, котрый одбыв ся у 2001-ім році, єдиный в історії незалежной Україны, была білоруська меншына друга найвекша на Україні, по Росіянах. Із білоруськым языком то мають складне і у властній державі, котра є сістематічно русіфікована і по 1991-ім році. Україна бы могла быти добрым прикладом, де бы фунґовали школы, в котрых навчалный процес є в білоруськім языку. Лемже не буде.

Білоруськый язык не є офіціалным языком Европской унії, Білорусь не є членом Унії, зато ани білоруська меншына подля приятого закона не може мати школы, де бы ся учіло в їй материньскім языку. А кедь было історічно Підкарпатя за чехословацького періоду перше місце, де в меджівойновім періоді выникла ромска школа, днесь є сітуація інша. Ромскый язык не є офіціалным языком Европской унії, также ани Ромове не мають право мати свої школы.

Посмотьме ся на то із другого боку. На Словакії, в Польщі, уж і в Мадярьску, існують народностны школы із україньскым навчалным языком, кедьже вшыткы тоты три країны офіціално вызнавають україньску меншыну на своїй теріторії. Кебы тоты три країны свою народностну леґіслатіву робили подля взору Києва, пак бы жадны україньскы школы ани в єдній із тых держав не были. Тадь україньскый язык не є офіціалным языком Унії, кедьже Україна ани не є членом.

А што із Русинами? Знова нич. Нова леґіслатіва знова раз бетонує тото, жебы сьме штось в будучности могли досягнути. Чом? І кебы сьме досягли статус народностной меншыны, нашы школы на Україні не будуть, покля ся закон не змінить.

По перше, наш язык не є офіціалным языком Унії. Він є урядным наприклад на Словакії при ясно встановленых обставинах, але не є офіціалным языком Европской унії. Могли бы сьме жадати такый статус? Могли. Лемже безуспішно ся о такый статус намагають і Каталанці, а то їх язык хоснує коло 10 міліонів людей. Также перша можливость є веце фікція як реалность.

По друге, не сьме подля сучасной леґіслатівы корінный народ Україны. В тім припаді бы і наш язык міг быти языком освіты. Але ці хтось вірить, же Україна, котра блокує і то, жебы сьме были холем народностна меншына, выголосить Русинів за корінный народ? Значіть – знова нич.

Новый закон о освіті народностых меншын і корінных народів є леґіслатівна ексклузівность про дакотрых. Про тых, котры мають такзвану матерьску державу, і тота держава є навеце членом Европской унії, і має свій урядный язык в списку офіціалных языків Унії. Або суть корінныма.

Мадярьскый премєр Петер Мадяр аплавдує, бісідує о величезнім кроці в односинах, Мадярьско є пририхтоване розблоковати далшы кластеры в приступовых переговорах із Українов, а вєдно із тым аплавз чути і од іншых европскых політіків.

Притім Україна зробила єдну далшу леґіслатівну ексклузівность, котра єдным права дає, іншым не дає. Їй не іде о права меншын, лем о вступ до Унії, і хоснує на тій пути свою еквілібрістіку.

Унія є спокійна, бо і Мадярьско є спокійне. Лемже пак не бісідуйме, же Унії іде о права народностных меншын, але о пожадавкы членьскых держав. Пожадавка Мадярьска є сповнена, і так є вшытко в порядку. Кебы ішло о права меншын обще, не лем мадярьской, аплавз бы не мав при новім законі місце.

Статя была написана як коментарь „Вступне до контроли“ лемківского радія lem.fm.