Бортне – село в реґістрі

В 1978 році Бортне, єдно з барже характеристичных сел Низкого Бескіду, было обняте консерваторском охороном як урбаністично-архітектонічный резерват. Хотіли в тот спосіб заховати вынятковый культурный краєвид місцевости, єй історичный просторовый уклад, традицийну забудову і характер. Близко піл віку пізнійше векшыны той спадковины уж неє. О Бортным сперед парудесятьох років, амбітных плянах його охороны і причынах браку успіху оповідат выстава «Бортне. Село вписане в реґістер. Фотоґрафічный запис» одкрыта в Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях.

На выставі мож обзерати Бортне з 70. і 80. років ХХ ст. То час, коли краєвид села детермінувала традицийна лемківска забудова. Деревяны хыжы, сыпанці, господарчы будинкы – цілы загороды, котры творили простір, котрого выгляд днес єст уж лем часточным ехом.

Думка, жебы зрыхтувати таку выставу, зродила ся з особистого заінтересуваня історийом місцевости. Як оповідат ініцияторка – Клавдия Збєґєнь, кєрівничка Мазярской Загороды в Лоси з церквом в Бортным, оддлінія Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях, од давна хотіла видіти Бортне такым, якым было іщы перед єй першым приіздом до села.

«Одколи роблю в Музею Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях, все єм хотіла зробити выставы о Бортным, котре є мі близкє, бо тіж опікую ся цреквом в тій місцевости. Все єм была цікава, як выглядала давно. Хотіла-м видіти, як выглядала в моменті вписаня єй до реґістру памятників в 1978 році» – оповідат.

Згромаджены фотоґрафіі походят з історичной консерваторской документациі та з приватных колекций. Представляют забудуваня, загороды, фраґменты сельского простору, котры в вельох примірах уж ся не заховали.

«Выстава вказує історичне Бортне. Бортне, котрого уж єм не знала, коли краєвид был чысто інчый. Інакше выглядали забудуваня. Были іщы хыжы, шпіхлірі. Тепер невельо з того остало. Вельо будинків ся завалило. Неє іх» – бесідує музейничка.

Eкспозицию зрыхтувано в формі фотоґрафічной прогулькы через село. Ідеме од долины в гору Бортного. Фотоґрафіі сут підписаны, жебы докладні улокувати обєкты в просторі. Выстава єст, адже, не лем збірком архівальных знимок, але документацийом процесу змін, якы прошли в єдній з найціннійшых місцевости Лемковины.

1978 рік. Бортне під охороном

Вписаня Бортного до реґістру в 1978 році было вынятковом подійом. Під охорону хотіли взяти не лем церкви, поєдны хыжы ци ґаздівскы обєкты, але історичный просторовый уклад села і єй культурный краєвид.

Была то проба потрактувати місцевіст як ціліст, в котрій памяткову вартіст творили взаімны реляциі медже забудовом, дорогами, горами довкола і традицийныма формами ґаздуваня.

Ініциятива вязала ся з діяльністю воєвідской консерватор памятників Веронікы Гомы, котра підняля діяня, жебы опрацувати проґрам ревалоризациі місцевости.

Роботы повірили двом ґрупам специялистів. Єдна звязана была з Інститутом Формуваня Середовиска, друга – з краківскыма Працовнями Консервациі Памятників, де роботами кєрувал Мариян Корнецкій. Были проведены інвентаризациі, анализувано стан захованя поєдных будинків, зрыхтувано зоставліня і опрацувано консерваторскы рекомендациі.

Што важне, проґрам не ограничыли лем до рекомендациі захованя істнуючых будинків. Для поєдных обєктів передвиділи конкретны способы хоснуваня і ґаздуваня. Мали з них корыстати і мешканці, і туристы. Закладали бо, же Бортне стане ся селом, в котрым охорона спадковины буде получена з музейном, ремісничом і туристичном діяльністю.

Село жывым скансеном

Єдным з елементів проґраму ревалоризациі был проєкт, жебы поділити Бортне на три зоны – кажда інчого характеру і з інчом обшырю плянуваной охороны.

Першу обшыр назвали «жывым скансеном». Обняла нижню част села, там бо находили ся особливо вартістны обєкты. Мала там быти захована історична форма, част мала быти перезначена на музейны і туристичны ціли.

Друга зона была вызначена при грекокатолицкій церкви. Мала мати музейно-скансеновый характер. Хотіли перенести гын пару історичных загорід з інчых части села, жебы створити простір, котра бы презентувала традицийне будівництво і материяльну культуру.

Третя обшыр была зоном загальной охороны, обнимала решту фраґментів села.

В заміріню авторів проґраму Бортне мало остати жывым селом, але і місцьом презентациі локальной спадковины. Охочы мали мати можливіст обзерати давны загороды, познавати камінярскы варштаты і кузні і обзерати невеликы музейны експозициі зорґанізуваны в історичных будинках.

Особливе значыня мала мати камінярка Бортного, котрой приміры стрічаме по Лемковині.

В плянах не ішло лем о тото, жебы забезпечыти забудову перед знищыньом. Хотіли дати історичным обєктам новы функциі, жебы дале іх хоснувати. Так подумана ревалоризация мала получыти охорону памятників з господарчым і туристичным розвитком села.

Не повело ся

Мимо опрацуваня амбітного проґраму векшыны плянуваных діянь не зреализували.

Історичны будинкы постепенно зникали з краєвиду села. Част натуральні здеґрадувала, інчы перестали быти хоснуваны. Традицийны формы забудовы уступували місця новым розвязаням, змінили ся потребы мешканців і спосіб ґаздуваня.

Днес захованы фотоґрафіі вказуют скалю тых перемін.

Подля ініцияторкы выставы єдным з основных проблемів было тото, же за опрацуваньом консерваторского проґраму не пішли одповідні діяня, котры бы уможнили його реализацию.

«Певністю на початку зробили якісый блуд. Проґрам ревалоризациі для Бортного был барз добрый, але не пішли за тым ниякы інчы діяня» – оцінят.

Тота заувага тыкат єдного з найважнійшых проблемів охороны памятковых місцевости. Сам впис до реґістру, аж і коли обнимат найбарже цінный архітектонный комплекс, не ґарантує, же буде захованый його історичный характер.

Правна охорона може ограничати нехосенны зміны, але не заступит ремонтів, біжучого хоснуваня будинків, фінансовой підпоры ани спілпрацы з властителями.

В примірі Бортного особливо важна была скаля ініциятивы. Не ішло прецін о поєден памятник, але о ціле замешкане село, котрого мекшанці хотіли дале вести нормальне жытя, ремонтувати хыжы і поправляти іх до обставин, котры фурт ся зміняли.

В бесіді о выставі появлят ся тіж проблем, котрый вельо років был на марґінесі бесіды о охороні спадковины – перспектива самых мешканців.

Консерваторскы рішыня, аж і підниманы з думком, жебы заховати вынятковы історичны приметы, мают безпосереднє влияня на жытя властителів нерухомости. Можут означати додатковы обовязкы, ограничыня в квестиі ремонтуваня і перебудовы, конечніст хоснувати окрислены розвязаня і материялы.

Не все товаришыт ім одповіднє підпертя.

«Думам, же люде, котрым вписували до реґістру поєдны обєкты, ани не здавали сой справы з того, з чым то ся вяже. Можна повісти, же мекшанці Бортного мают оправданый жаль» – спостерігат Клавдия Збєґєнь.

То особливо важне в примірі Бортного, бо охорона мала тыкати не лем материяльных елементів прошлости, але і простору штоденного жытя.

Памяткова вартіст слеа не може быти розсмотрювана в одорваню од потреб єй мешканців. Давны хыжы, загороды, ґаздівскы будинкы не были лем експонатами. Мали конкретны функциі, котры зміняли ся з черговыма поколіням, і вымагали постійного утриманя.

З того пункту пізріня істория Бортного вказує напятя медже охороном культурного краєвиду а правом мешканців до рішаня о тым, як ся жыє.

Не означат то, же охорона памятників не была потрібна. Противні – історична документация припоминат, як выняткову забудову хотіли заховати. Проблемом было створити условія, в котрых консерваторскы ціли могли быти реальні зреализуваны.

Охорона не може быти нашмарена ззовни

З перспективы близко пятдесятьох років особливе значыня має звіданя, як успішні хоронити історичны села і культурны краєвиды.

Ци выстарчат адміністрацийны рішыня і проґрамы опрацуваны специялистами? Ци мож заховати традицийный характер місцевости без реального заанґажуваня єй мешканців?

Музейничка не мат вантпливости, же охорона спадковины вымагат спілдіяня. «Мож хоронити, але то мусят быти спільны діяня. Найліпшом формом охороны єст ініциятива од люди, од соспільности» – констатує Клавдия Збєґєнь.

То важный голос тіж в контексті сучасных дискусий о будучым Низкого Бескіду.

Культурный краєвид Лемковины фурт ся змінят. Появлят ся масова забудова, змінят ся спосіб ужыткуваня землі, а традицийна архітектура фунґує уж лем як поєдны, одізолюваны елементы.

Єдночасно росне заінтересуваня локальном історийом, давныма будовляныма техніками і захованом лемківском спадковином.

Примір Бортного припоминат, што само узнаня, же краєвид єст вартістный, не старчат. Необхідны сут розвязаня, котры дозволят погодити охорону памятників з потребами соспільности, котра в тым краєвиді жыє.

Фотоґрафіі свідоцтвом втраченого краєвиду

Выстава «Бортне. Село вписане в реґістер. Фотоґрафічный запис» має особливе значыня тіж як презентация історичной документациі місцевости.

Фотоґрафіі зроблены парудесят років тому, головні в інвентаризациных цілях, сут днес свідоцтвом обєктів, котры уж не істнуют.

Можеме одтворити выгляд ґаздівок, розміщыня будинків, іх взаімны реляциі, просторовый характер села. Для мешканців можут быти припомніньом місц знаных з дітинства ци з родинных історий. Для бадачів – джерелом до істориі архітектуры, осадництва, культурных перемін.

Для осіб, котры познали Бортне аж в послідніх роках, експозиция може быти заскочыньом. Вказує бо, як барз зміняло ся село, котре фурт узнаване єст за єдно з барже розпознавальных лемківскых сел.

Історичный уклад села, захованы памятникы фурт становлят о тым, же село єст выняткове. Не змінят то факту, што векшына традицийной забудовы, котру видно на знимках з 70. і 80. років, безповоротно зникнула.

Выстава може стваляти звіданя о успішніст стосуваных перед десятлітями метод охороны спадковины, але тіж о тото, хто має быти одповідальный за захованя спадковины? Систем? Соспільніст? Спійны діяня єдных і другых?

То особливо важне в Низкым Бескіді, де історичный характер остає єдным з найважнійшых елементів достомености реґіону, а єдночасно фурт ся змінят.

Істория Бортного вказує, же культурного краєвиду не даст ся успішні хоронити выключні через адміністрацийны рішыня. Потрібны сут не лем переписы, але тіж фінансовы середкы, стратеґічны пляны і діяня, та – предовшыткым – спілпраца з мешканцями.

Выставу «Бортне. Село вписане в реґістер. Фотоґрафічный запис» зрыхтувал Музей Дворы Карвациянів і Ґладышів в Ґорлицях. На експозициі презентуваны сут фотоґрафіі з історичной консерваторской документациі та з приватных колекций. Выставу мож обзерати до 29. листопада/новембра тр. в музейній церкви свв. Космы і Даміяна в Бортным.