«Чом ты, хмаро, заздростиш». Давид Здобыляк о лемківскій памяти, штуцi і своiй істориі

Подля мене Давид Здобыляк то феноменальный маляр і неє тепер на світі ліпшого. Є то моя опінія і абсолютно не треба ся з ньом згаджати, але думам, же вартат, а аж і заохочам єй зверифікувати.

Найблизша ґу тому нагода буде уж 9. жолтня/октобра в Людзьмєжы . О 17.00 год. в Інституті Нематерияльной Спадковины Карпатскых Народів зачне ся вернісаж його найновшой выставы «Чом ты, хмаро, заздростиш». То дальша выстава, в котрій Здобыляк сiгат до свойой лемківской істориі – і єдночасні продолжыня презентуваной влони осiню в Новым Санчы выставы «Може ся не верну».

«Може ся не верну» – была то перша полна презентация циклю прац Здобыляка, посвяченых його лемківскым коріням. На тот раз артиста зас вертат до памяти, достоменности і дідицтва, але тіж до досвідчыня жытя помедже місцьом походжыня родины а місцьом, де выріс.

Тот розділ мат в припадку Здобыляка барз конкретне джерело. Його дідове походили з Перегонины і Розділя коло Ґорлиц, одкаль были выселены. Він сам вродил ся в 1993 році на Нижнiм Шлеску. В тексті до выставы пише о памяти місця, котрого сам не міг досвідчыти – Лемковина доходила до нього через родинны оповіданя, язык і спомины попередніх поколінь. Выріс, як сам тото окрислят, «помедже місцями, языками, традициями».

До лемківской традициі одкликує уж сам наголовок найновшой выставы. «Чом ты, хмаро, заздростиш» то слова, што походят з твору Семана Мадзеляна «В темну нічку в убочы», якiй знаме тіж в інтерпретациі ансамблю Лемковына з музиком Ярослава Трохановского. Для Здобыляка пісня лучыт енерґію з мелянхолийом, а заперте в ній звіданя, до хмары, наберат значыня, што выходит за первістный, любовный контекст. В описі выставы хмара стає ся заповідю страты – знаком того, же тото, што близке і безпечне, може быти одобране.

В бесiдi з Лем.фм артиста вказує на іщы єден, барже безпосередній спосіб, як чытати тоты слова. «Чом ты, хмаро, заздростиш єст для мене особисто реторичным звіданьом, зверненым до вшыткых тых осіб, котры хотіли бы заперечати лемківскій окремости ци тіж вартости той культуры. Стрітил єм ся з тым не єден раз» – бесідує Здобыляк.

Не припадково тіж попередня выстава отримала наголовок взятый з лемківской пісні. Назва «Може не верну» походила з «Вино, вино червененькє» і односила ся так само до Лемків, котры по выгнаню не вернули в Карпаты, як і до неможности полного повороту до світа сперед выселіня. Для самого артисты было тіж рефлексийом над асиміляцийом і тым, што зо спадкобраной культуры може быти одзыскане через дальшы поколіня.

Медже обома выставами змінило ся єднак його думаня о штуці, што вырастат з лемківского досвідчыня. Здобыляк, як сам бесідує, штораз выразнійше одходит од постеріганя єй выключні через катеґорию реґіональности. Як признає, зрозуміл, же лемківска література ци малярство можут – подібні як творчіст інчых народів – оповідати о досвідчынях і універсальных переконанях, i не тратити при тым свого закореніня.

Од істориі діда до спільной істориі

Давид Здобыляк скінчыл Выділ Малярства Академіі Красных Штук ім. Яна Матейкы в Кракові, де в 2023 році здобыл ступін доктора красных штук. Лемківска тема єднак не явила ся в його малярстві як згоры перенятый артистичный проґрам. Єй початком была iстория єдной, барз конкретной особы – його діда.

Цикль його портретів створил підчас працы над докторатом, што тыкал портрету і можливости переданя в образі iсториі чловека. Аж од того моменту зачала ся дорога Здобыляка до штораз шыршого підниманя тем звязаных з культуром і історийом Лемків.

Найважнійшы з тых прац, як сам признає, на початку творил предовшыткым для себе – як спосіб, жебы переробити свою історию. Не сподівал ся товды, же можут быти одчытаны тіж як оповіст о досвідчыню інчых. Має то значыня тіж зато, же лемківскіст значну част його жытя фунґувала предовшыткым в личным просторi. Здобыляк споминат, же была то для него «культура головні хыжы і церкви». Являла ся в языку, родинных iсториях о выселіню, в контактах з рiдныма і інчыма Лемками. Не была єднако звязана з артистичном ци соспільном діяльністю. Люде, серед котрых выріс, як гварит, так як і він «были просто Лемками». Аж публична презентация образів вказала, же оповідана ним родинна iстория не є выключні історийом єдной родины.

В портретах діда і інчых працах зачали розпознавати своi досвідчыня iнчы Лемкы. «Вельо осіб бесідувало мі, же портреты мойого діда а так само інчы образы оповідают о них самых в рівнiй ступени. Адже, тоты індивідуальны істориі сут єднакы з інчыма особами і родинами» – бесідує артиста.

Заінтересуваня його працами спричынило, што днеска Здобыляк бесідує уж о свого рода одповідальности за тото, што і в якій спосіб вказує. Не означат то єднак, што принял ролю творці, зобовязаного до репрезентуваня цілой громады. Підкрислят, што пунктом выходу єст для него личне досвідчыня і вірніст власным пересвідчыням.

Не лем памят і втрата

Дотеперішня творчіст Здобыляка, звязана з Лемками, в великій мірі вырастат з памяти, втрати і наслідств выгнаня. Сам артиста не хоче єднак, жебы якраз тоты досвідчыня вызначали єдину можливу оповіст о Лемках. «Очывидні не хотіл бы-м зосереджати ся выключні на темі памяти ци втрати, бо лемківскіст то не лем тоты аспекты, але тіж сучасніст і штоденне жытя» – підкрислят.

На тот момент сам веце находит ся на етапі вчыня ся того, што в результатi істориі його родины было втрачене або чого скорше не мал можности достаточні перепрацувати. Прото памят і втрата стали ся для него першыма і найбарже емоцийныма темами.

Рівночасно глядат уж языка для інчых досвідчынь. В остатнім часі штораз частійше сiгат до лемківской поезиі і реліґійных мотивів. Думат тіж о способі, як вказати сучасну лемкiвску тему, хоц – як зазначат – думка лем зачынат ся формувати.

Окреме місце в його творчости занимают краєвиды. Не односят ся безпосередньо до досвіду выселіня ци лемківской істориі, але до дітинства артисты проведеным на Нижнім Шлеску – краєвиду, котрый для него є місцьом власных споминів, хоц для попередніх поколінь Лемків стал ся місцьом жытя через примусове выселіня. Так і гев стрічают ся два просторы присутны в цілій творчости Здобыляка: місце передане в памяти і місце пережыте особисто.

Выстава «Чом ты, хмаро, заздростиш» вказує єден з етапів того гляданя, через якє переходит Здобыляк. Єднак, як сам признає, іщы не буде його завершыньом.