В Братіславі засідала Рада влады про народностны меншыны. Меншыны реаґовали на новелізацію Карного кодексу

В середу 21-го януара 2026-го року одбыло ся в братіславскім владнім готелі Bôrik 3-тє засіданя Рады влады Словацькой републікы, котре было перенесене із осени минувшого року.

На проґрамі засіданя было дванадцять пунктів. Представителі меншын окрем іншого прияли дві репрезентатівны становиска односно схваленой і пропонованой новелізації Карного кодексу. Засіданя вів підпредседа Рады – Акош Горонь, котрый є єдночасно уповномоченый влады СР про народностны меншыны.

За Русинів брали на засіданю участь рядны членове Рады – Мартін Караш, Петро Медвідь і Мілан Ян Піліп, котрый є єдночасно председом Палаты народностных меншын.

Фонд хоче ускорити процесы

На засіданю Рады влады першый раз у функції директора меншынового фонду брав участь Ян Штовка, котрый прочітав Справу о діятельности Фонду на підпору културы народностных меншын.

Із матеріалу, котрый членове Рады влады дістали передом, і о котрім інформовав Штовка, мож дізнати ся, же про окремы народностны меншыны уж были зорґанізованы вольбы, в котрых выберали собі меншыны членів своїх фаховых рад. Мандат теперішнім членам кінчіть ку 30-му януару того року. Так само уж были выголошены вшыткы вызвы на подаваня проєктів на 2026-ый рік, а так само были і заперты.

Як повів Штовка, пріорітов про нього буде, жебы ускорити вшыткы процесы, жебы грошы про схвалены проєкты чімскоріше могли прийти на рахунок успішного жадателя. Директор так само інформовав, же одколи наступив до функції, мав уж стрічу наприклад із русиньсков меншынов, чекать го стріча із мадярьсков меншынов, на котрых пояснює діла односно Фонду на підпору културы народностных меншын. Повів, же будькотра народностна орґанізація може го покликати на таку стрічу, і він радо прийде.

Окрем того директор авізує в терені робити моніторінґ проєктів, котры были підпорены меншыновым фондом, із чім уж сам почав восени.

Буде мож выдати і реліґійну літературу

Ян Штовка в матеріалі одповідав і на вопросы, котры за окремы меншыны дала му Палата народностных меншын по своїм засіданю в децембрі 2025-го року. Потвердив в рамках одповідей, же і далше будуть ся неперерозділены фінанції із попереднього року ділити до бюджетів окремых меншын, і не будуть хоснованы на ход Фонду на підпору културы народностных меншын.

Ґуралі, хоць были в минувшім році офіціално вызнаны як далша народностна меншына на Словакії, і далше зіставають без фінанцій. На їх вопрос, коли будуть годны черьпати із ґрантовой сістемы, директор одповів, же то не є в компетенції Фонду.

То правда, бо жебы Ґуралі годны были черьпати грошы, мусить ся зробити новелізація закона, в котрій придадуть ся Ґуралі до ґрантовой схемы. Тото рішіня мусить зробити словацька влада і мусить то схвалити парламент.

Русины звідали ся на проблему односно выданя Нового завіта. Общество святого Йоана Крестителя подало проєкт на Фонд в минувшім році, котрым хотіли зафінанцовати выданя русиньского перекладу Нового завіта. Фонд жадость посунув на Фахову раду русиньской народностной меншыны, значіть – не нашов проблему в проєкті. На засіданю рады вшыткы членове были за схваліня, вшыткы дали повне чісло пунктів проєкту. Втогдышня директорка Фонду Алена Котванова тото рішіня рады підписала.

Пізніше ся появили проблемы. Курто мож бы было сконштатовати, же подля втогдышніх правил выданя такой публікації як Новый завіт належало меджі напідтримованы актівности, бо то реліґійна книга, на што звернуло увагу правне одділіня Фонду. В септембрі директор Штовка підпис свойой попередничкы у функції зрушыв із тым, же підпоріня выданя бы было незаконне. Общество святого Йоана Крестителя наконець выдало Новый завіт без підпоры, за властны грошы, і грошы Русинів із Северной Америкы.

Директор Штовка веце раз, і вчера, повторив, же того рішіня му є жаль, но не мав у тім часі іншу можливость. Но так само зробив зміны. Фонд у 2026-ім році рефлектує в дакотрых припадах підпору шпеціфічных форм пресы, котра заміряна є на захованя і розвиток языка і културы народностных меншын. Фонд доповнив на основі того до Штруктуры підтримованой діятельности выняток.

По новому і реліґійна преса буде годна быти підпорена, і то у формі приложінь ку періодічній пресі, або і цілой публікації в рамках неперіодічной пресы, покля іде о дотеперь невыдане, про народностну меншыну ключове діло.

STVR рахує із стабілітов, Русины жадали діґіталізацію архіву

Рада влады на засіданю мала дістати і інформацію о стані народностного высыланя у верейноправнім телерадію – STVR. Хоць ку тій темі передом членове Рады не дістали писемный матеріал, на засіданю брав участь Аттіла Ловас, шеф народностного высыланя STVR.

Ловас повів, же на початку рока не мож подати аналізу стану народностного высыланя, бо іщі не была прията Вырочна справа STVR,  і комплетный матеріал передложыть на засіданю Рады влады СР про народностны меншыны, котре є наплановане на май. В куртій інформації, котру подав устно, повів, же консолідація публічных фінанцій засягла і народностне высыланя. Далшы пакликы консолідації то можуть іщі веце скомпліковати, наприклад што до роботы із екстерністами, котры по новому будуть мусити платити высшы одводы.

Наперек тому народностне высыланя утримовало собі подля нього плановану кількость годин, хоць не было тілько премєр у 2025-ім році як рік перед тым. На другім боці Ловас очекує стабілізацію інштітуції, бо по довгім часі суть рядно зволены орґаны STVR а так само і ґенерална директорка.

Што до знижованя чісла робітників о пять процент ку фебруару того року, Ловас потвердив, же оно не дотулить ся нияк Редакції народностно-етнічного высыланя Радія Патрія в Кошыцях, і народностне высыланя в радію і телевізії бы мали знати утримати фунґуюче.

Представителі русиньской меншыны звернули увагу на то, же архів кошыцького народностного штудіа ани не почав діґіталізовати ся, притім то суть тісячі цінных матеріалів за декады высыланя наперед україньского, пак і окремого русиньского, а далше ромского, німецького высыланя, але іде і о матеріалы высыланя іншых меншын.

Ловасови, котрый потвердив, же в Кошыцях діґіталізація ани почала, было пропоноване, же покля не годна STVR як інштітуція сама забезпечіти діґіталізацію, мож бы глядати даякы формы проєктів із іншыма професіоналныма інштітуціями, наприклад як музеї ці высокошкольскы інштітуції, котры суть заміряны на окремы меншыны.

Рада влады прияла узнесіня, в котрім жадать STVR, жебы урґентно нашла способ, як почати із діґіталізаційов цінного народностного архіву, котрый є правдивым скарбом, якый можуть хосновати і етноґрафы, языкознателі ці іншы бадателі, котры інтересують ся окремыма меншынами.

Рада влады так само пожадала створити порадный орґан про народностне высыланя і выпрацовати нову Концепцію народностного высыланя в STVR, кедьже сучасна, із 2020-го року, є неактуална.

Знова рішыли ся і музеї, русиньскый буде робити ся етапово

На януаровім засіданю Рады влады СР про народностны меншыны знова бісідовало ся і о музеях. Матеріал ку тому пункту приготовило Міністерство културы Словацькой републікы, котрый є зряджовательом Словацького народного музея, під якый належать народностны музеї.

В матеріалі, із котрым познакомила членів Рады представителька міністерства, резорт одповідав на вопросы, котры загнала Палата народностных меншын, або окремы меншыны.

Міністерство твердить, же при знижованю чісла робітників в рамках консолідації, позерать ся на то, кілько має інштітуція цілково робітників і ці може фунґовати із зниженов кільковстьов людей, што меншыны спохыбнюють.

Резорт културы так само твердить, же не діспонує інформаціями о выбудованю єдного депозітаря про вшыткы народностны музеї, як ся меншыны дізнали із інтерных жрідел скоріше, но припущать, же суть даякы планы на централізацію уложіня збірковых предметів. Подля представителькы міністерства бы мало іти о три централны депозітарі на выході, в середині і на западі Словакії.

Словацькый народный музей натеперь подля передложеного матеріалу не роздумує ани о злучованю народностных музеїв.

Што до СНМ – Музея русиньской културы в Пряшові, за матеріалами міністерства тота інштітуція має доста фаховых робітників. І наперек обмеджіям, котры пришли в рамках консолідації, музей продовжує у фаховій роботі.

Русины звертали увагу і на гаварійный стан будовы. Подля матеріалу такы фундаменталны діла як статіка, стріха, облакы суть в „адекватнім стані“ ку віку будовы. Проблемы суть із електроіншталаційов ці топліньом. Но про выпрацованя проєктовой документації на реконштруцкію музея треба подля резорту барз великы грошы, і так мож раховати лем із тым, же кедь ся буде робити якась реконштруцкія, та лем етапово.

Русины пожадали Акоша Гороня, жебы як председа новой Рады про народностны музея СНМ на найблизшім засіданю одкрыв тему выписаня рядного конкурзу на директора русиньского музея. Перешли три місяці, одколи была одкликана директорка Люба Кральова. Повіреный веджіньом быв Ян Пивоварник, котрый є єдночасно рядным директором СНМ – Музея україньской културы у Свіднику.

Представителі Русинів і далше поважують Пивоварника за некомпетентного чоловіка у функції. Звернули увагу і на то, же Пивоварник мав жадати од робітників русиньского музея, жебы в роботі не бісідовали по русиньскы, бо то словацька державна інштітуція. Проти того ся робітници поставили. Зато Русины жадають чімскоріше выписати рядный конкурз на директора музея.

Становиска ку Карному кодексу

На проґрамі засіданя быв і пункт, котрый дотуляв ся приятя узнесінь односно новелізацій Карного кодексу. На засіданю брав участь державный секретарь Міністерства справедливости СР Михал Седліак, котрый такой на початку, коли схвальовав ся проґрам засіданя, дав пропозіцію, жебы тот пункт цалком выпустити. Голосованьом його пропозіція не перешла.

Голосовало ся о двох узнесінях. Єдно, котре передложыли представителі марядьской меншыны, дотулять ся новелізації, котра была схвалена і підписана презідентом Петром Пеллеґріні в децембрі 2025-го року. Друге, котре подав председа Палаты народностных мешнын і представитель русиньской меншыны – Мілан Ян Піліп, односить ся на пропозіцію далшой новелізації, котра є подана в парламенті.

Ку пункту была шырока, емотівна і напружена діскусія. Сам уповномоченый довго выступав ку тій темі і бісідовав о історічній памяти властной родины. Было видіти, же представителі державной справы в Раді влады СР про народностны меншыны, окрем уповномоченого Акошо Гороня, не підпорять узнесіня, на другім боці представителі меншын вказовали на потребу приятя такых узнесінь.

В припаді уж платной новелізації Карного кодексу, котров ся выголошує спохыбньованя або публічне заперечіня повойнового упорядкованя і його юрідічных фундаментів за карный чін (Бенешовы декреты, позн. ред.), Рада высловила знепокоїня.

Рада думать, же новелізація дотулять ся історічных вопросів, і по войні різны народностны комуніты знайшли ся у різных формах зневыгодніня, із чого суть доднес дослідкы. Є важным, жебы діскусії о тім проходили слободно. В узнесіню так само акцентує ся слобода прояву і научного баданя, як і то, же скороченый леґіслатівный процес, котрым была зроблена новелізація, не дав потребный простор на шыршу діскусію і фаховы припомінкы ку так чутливым темам.

Влада была вызвана, жебы переоцінила тоту новелізацію, але і ку тому, жебы меншыны могли повноцінно брати участь на приправі леґіслатівы, котра ся їх дотулять.

23 членів Рады голосовало за (представителі меншын, і то не вшыткы), 7 было проти, трьоми ся стримали (державна справа і дакотры представителі меншын). Цільом было здобыти доста голосів, жебы ся то прияло як засадне узнесіня, котре мусить пак рішыти влада. Но без голосів із боку державной справы таке узнесіня не мож прияти. Наперек тому узнесіня было прияте, і кедьже мало достаточну кількость голосів із боку меншын, прияло ся як репрезентатівне становиско Палаты народностных меншын.

Узнесіня, котре приготовив Піліп, дотулять ся пропонованой новелізації, котру подали депутаты Народной рады Словацькой републікы за націоналістічну SNS. Пропонована новелізація хоче знижыти кары за дакотры екстремістічны карны чіны, окрем іншого ганобліня расы, народа і пересвідчіня, або цалком выняти із карных чінів такы діла як пропаґація, выроба ці розшырьованя екстремістічных матеріалів.

В узнесіню ся окрем іншого пише, же такы рішіня ослаблюють охрану основных прав і слобод, головно охрану перед проявами ненависти, діскрімінації і насилства мотівованого расовов, народностнов, етнічнов або реліґійнов ненавистьов.

Вызывать ся в нім Народна рада СР, жебы тоту новелізацію Карного кодексу не схвалила в повнім розсягу.

За голосовало 25 членів Рады, проти было 0 членів, вісем ся стримало голосованя. Так як в попереднім припаді, і тото узнесіня мало доста голосів із боку меншын, жебы было прияте як репрезентатівне становиско Палаты народностных меншын.

Інформація о стані хоснованя меншыновых языків

Уповномоченый Акош Горонь на засіданю передложыв і Інформацію о актуалнім стані хоснованя языків народностных меншын за 2025-ый рік.

В тій справі Словацька републіка знова іде допереду. Уряд уповномоченого співпрацує із міністерствами, котры пак у своїх резортах розшырюють двоязычность на теріторіях, де жыють меншыны. Двоязычность подарила ся забезпечіти уж і у пріватной фірмы Lео Express Slovensko, котра забезпечує влак на штреці Братіслава – Комарно. Далше фунґують і языковы робочі ґрупы, котры роблять офіціалны переклады.

У 2025-ім році Уряд уповномоченого влады СР про народностны меншыны прияв 96 припомінок, котры дотуляли ся можливого порушіня меншыновых языковых прав. Пять такых припомінок дотуляло ся бракуючіх русиньскых написів в містах Меджілабірці, Гуменне і в селі Дрічна.

Прияв ся план роботы на 2026-ый рік

Окрем споминаных пунктів на засіданю обговорили ся і такы темы як Інформація о фінанцованю народностного школства на 2026-ый рік і слідуючі, што бы мало помочі народностным школам, Інформація о повніню узнесінь влады СР в области поставліня і прав народностных меншын, ці Інформація о актуалных леґіслатівных процесах в области прав народностных меншын.

В рамках послідньой темы знова вельо бісідовало ся і о паклику законів, котры дотуляють ся наросдостного школства, і котры бы мали зліпшыти сітуацію в народностнім школстві, покля будуть прияты із припомінками од Уряду уповномоченого. Но так само бісідовало ся о далшых леґіслатівных процесах, котры проходять або ся рихтують, якы так само бы мали помочі зліпшыти поставліня меншын і їх языковых прав.

Рада прияла і план роботы на 2026-ый рік. В нім рахує ся із двома рядныма засіданями, причім перше є наплановане на місяць май, друге на новембер.