Ginące formy. Muzeum dokumentuje tradycyjną kamieniarkę Łemkowszczyzny i pogórzy

Muzeum Ziemi Bieckiej w Bieczu realizuje projekt „Ginące formy – tradycyjna kamieniarka cmentarna i przydrożna w regionie Łemkowszczyzny i pogórzy”, poświęcony jednemu z najbardziej charakterystycznych, a zarazem najbardziej zagrożonych elementów lokalnego krajobrazu kulturowego: kamiennym nagrobkom, krzyżom przydrożnym, kapliczkom i figurom sakralnym.

Celem przedsięwzięcia jest rozpoznanie, udokumentowanie i upowszechnienie wiedzy o obiektach, które przez dziesięciolecia współtworzyły przestrzeń wsi, cmentarzy, dróg i miejsc kultu. Wiele z nich powstało w lokalnych ośrodkach kamieniarskich, m.in. w Bartnem, Krempnej czy Foluszu, a także w warsztatach miejskich działających w Gorlicach, Jaśle, Krośnie i Tarnowie.

W ramach projektu prowadzona jest inwentaryzacja 200 obiektów. Każdy z nich jest fotografowany, opisywany, lokalizowany w terenie i oceniany pod względem stanu zachowania. Dokumentacja obejmuje zarówno formę artystyczną i materiał, jak również inskrypcje, cechy warsztatowe, uszkodzenia oraz zagrożenia.

Prace terenowe pokazały, że stan zachowania tradycyjnej kamieniarki jest najczęściej średni lub zły. Największym problemem pozostaje degradacja piaskowca, z którego wykonano większość obiektów. Kamień, pozbawiony regularnej konserwacji i pielęgnacji, ulega erozji, rozwarstwieniu, zawilgoceniu i biologicznemu porastaniu. W wielu przypadkach zacierają się inskrypcje, detale rzeźbiarskie, twarze postaci oraz elementy ikonograficzne.

Szczególnie zagrożone są dawne nagrobki na czynnych cmentarzach pogórzy. Tam, gdzie brakuje nowych miejsc pochówku, historyczne pomniki bywają usuwane, rozbierane lub zastępowane współczesnymi nagrobkami. Na Łemkowszczyźnie sytuacja jest nieco lepsza, ponieważ wiele dawnych cmentarzy jest mniej intensywnie użytkowanych. Nie oznacza to jednak, że obiekty są bezpieczne – tam głównym zagrożeniem pozostaje wieloletni brak opieki i naturalna destrukcja materiału.

Projekt zwraca uwagę także na szerszy problem degradacji historycznej przestrzeni. Dotyczy to nie tylko samych nagrobków i krzyży, ale również ich otoczenia: dawnych ogrodzeń, układów cmentarnych, historycznej zieleni, drzew towarzyszących kapliczkom i krzyżom przydrożnym. W wielu miejscach stare drzewa są wycinane, a ich miejsce zajmują żywotniki i przypadkowe nasadzenia, które zmieniają charakter tradycyjnego krajobrazu.

Efektem projektu będzie cyfrowy katalog zinwentaryzowanych obiektów, dostępny na stronie internetowej. Powstaną również teksty popularyzatorskie oraz raport końcowy dotyczący stanu zachowania kamieniarki i rekomendacji ochronnych. Materiały te mają służyć zarówno badaczom i instytucjom kultury, jak również mieszkańcom, samorządom, parafiom i organizacjom społecznym.

Projekt realizowany jest przez Muzeum Ziemi Bieckiej w Bieczu we współpracy z partnerami społecznymi, m.in. Towarzystwem Opieki nad Zabytkami Powiatu Gorlickiego, Stowarzyszeniem „Ruska Bursa” w Gorlicach.

Zadanie zostało dofinansowane w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, w ramach programu wspierającego rozwój sektorów kultury i przemysłów kreatywnych. Całkowita wartość projektu wynosi blisko 47 tys. zł, z czego znaczną część stanowi wsparcie ze środków europejskich. Realizacja projektu możliwa jest również dzięki wkładowi własnemu Muzeum Ziemi Bieckiej oraz zaangażowaniu partnerów społecznych i osób uczestniczących w działaniach dokumentacyjnych.