„Odbiera się duszę Łemkowynie”. Mocne słowa artysty o współczesnej sztuce cerkiewnej i zapominanym dziedzictwie

Czy współczesna sztuka cerkiewna na Łemkowynie zachowuje związki z lokalną tradycją? Dlaczego w nowych świątyniach coraz rzadziej można dostrzec nawiązania do dawnej ikony karpackiej, a wiele historycznych wzorców pozostaje dziś mało znanych? O kondycji współczesnej ikony, miejscu tradycji w życiu cerkiewnym i znaczeniu dziedzictwa kulturowego opowiada artysta i ikonograf Mirosław Trochanowski, współzałożyciel Pracowni Ikon Mandylion.

W szczerej, a miejscami bezkompromisowej rozmowie artysta dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat zmian zachodzących w sztuce cerkiewnej, przywołuje przykłady z Łemkowyny i opowiada o doświadczeniach związanych z popularyzacją rodzimej tradycji ikonopisarskiej. To rozmowa o ikonach, ale także refleksja nad naszą tożsamością, pamięcią o przeszłości i sposobami zachowania dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.

Natalia Małecka-Nowak: Na początku chciałabym zapytać o Twoją drogę twórczą. Jakie były początki Pracowni Ikon Mandylion i jakie miejsce w Twojej twórczości zajmuje dziedzictwo kulturowe Łemkowyny?

Mirosław Trochanowski: Jestem artystą i ikonografem. Sztuka jest moją pasją od dzieciństwa, ikonami zajmuję się od 1998r. Od 2000r. prowadzę wraz z moją żoną Anną Trochanowską i siostrą Lidią Trochanowską – Pelak Pracownię Ikon Mandylion. Początkowo pracownia mieściła się fizycznie w Bielance, skąd pochodzę, obecnie pracujemy z żoną we Włodawie, gdzie mieszkamy, Lidia zaś w Krynicy-Zdrój.

Przede wszystkim chcę Ci podziękować za to, że zaprosiłaś mnie do tej rozmowy mimo tego, że niektóre moje poglądy mogą się wydać kontrowersyjne dla Ciebie, czy części odbiorców. Dla mnie to bardzo ważne, żeby w tak trudnych czasach umieć ze sobą rozmawiać nawet mimo różnic w postrzeganiu podstawowych prawd. W naszej niewielkiej społeczności prawdziwą tragedią jest brak poszanowania zdania drugiej osoby tylko dlatego, że jest ono odmienne. Dotyczy to zarówno poglądów tożsamościowych jak i religijnych. Szczególnie w ostatnim czasie dostrzegam rosnącą polaryzację i zaostrzanie tego niebezpiecznego zjawiska. Powinniśmy szanować siebie nawzajem, niezależnie od przekonań dotyczących nawet najistotniejszych kwestii. To mogłoby stanowić naszą siłę, jaką zawsze daje różnorodność myśli, idei i poglądów, a dzisiaj niestety fakt, że tak nie jest, według mnie jest główną słabością i niebezpieczeństwem dla przetrwania Łemków w Polsce.

Dla mnie wzorem na zawsze pozostanie idea zespołu „Łemkowyna” – piątego dziecka moich rodziców Jarosława i Stefanii. Ta idea łączyła ludzi o bardzo różnych poglądach jeśli chodzi o poczucie tożsamości narodowej jak i religijnej. Nadrzędnym paradygmatem była możliwość zrobienia czegoś wielkiego wspólnymi siłami. M. in. dlatego „Łemkowyna” zawsze pozostała niezależna. Nie związała się jednoznacznie ani ze Stowarzyszeniem Łemków ani ze Zjednoczeniem Łemków. Myślę, że zawsze była Centrum i w Centrum. Mój ojciec Jarosław miał głęboką świadomość pracy „ponad podziałami”.

Uważam, że dzisiaj takiego centrum bardzo brakuje. Ja w swojej pracy zawsze staram się podchodzić z szacunkiem do każdego zamawiającego ikonę, niezależnie od tego kim jest i kim się czuje..

NM-N: Przejdźmy do ikon, a konkretnie do ikony karpackiej. Czym ona jest? Czy jest to określenie stylu, obszaru geograficznego, tradycji warsztatowej, czy raczej współczesna próba nazwania tego zróżnicowanego dziedzictwa??

MT: To złożone pytanie. Już w pierwszej jego części tkwi haczyk. Dyskutować można już co do samego terminu. Do tego niezwykłego zjawiska, które określiłaś „ikoną karpacką” stosuje się cały szereg nazw mniej lub bardziej udanych, ale każda z nich zawiera jakąś istotną cząstkę prawdy. Na pewno nie da się naszej ikony oderwać od tradycji i dziedzictwa Rusi Kijowskiej i Halickiej. Podaję tylko niektóre funkcjonujące nazwy: ikona halicka, ikona halicko-karpacka, ikona karpacko-ruska , ikona ruska, ikona zachodnioukraińska, ikona dawnej diecezji przemyskiej (najdalej na zachód wysuniętej eparchii prawosławnej Cerkwi ukraińskiej/ruskiej z ośrodkiem w Kijowie), ikona rusińska.

Osobiście preferuję ostatnie określenie, ponieważ w naszych czasach, słowo „ruska” nabrało pejoratywnego i błędnego znaczenia. Bardzo nad tym zresztą ubolewam. Natomiast samo określenie „Rusin” odnosi się przecież bezpośrednio do terminu, którym określano dawniej zarówno mieszkańców Kijowa, Lwowa, Halicza, Przemyśla jak i Biłcarewy, Bielanki czy Becherova. Według mnie jest najbardziej uczciwy i wyrażający swoją złożoność. Podkreśla również najważniejszą dla mnie część fenomenu zwanego „karpacką ikoną” co do jego obszaru kulturowego, z którego ja również się wywodzę i jestem jego częścią. Oczywiście, co do geografii, to faktycznie Karpaty były centrum formowania tej estetyki, ale jej promieniowanie wykraczało daleko poza sam region górski. To zjawisko rozwijało się na styku tradycji bizantyjskiej, kijowskiej, halickiej, lokalnej sztuki ludowej (nie jest to tutaj określenie pejoratywne), wpływów bałkańskich, mołdawskich, ale również sztuki romańskiej i gotyku. Dlatego paradoksalnie ikona karpacka nie kończy się dokładnie tam, gdzie kończą się Karpaty.

NM-N: Co pozwala dziś powiedzieć: to jest ikona karpacka? Jakie cechy – formalne, ikonograficzne, technologiczne lub inne – są dla niej rozpoznawcze?

МТ: O tym, że mamy do czynienia z ikoną karpacką, decyduje nie jedna cecha, lecz cały zespół elementów formalnych, ikonograficznych i technologicznych, wypracowanych przez miejscowe warsztaty na przestrzeni wieków. Charakteryzuje ją oszczędność środków wyrazu, wyraźny linearyzm, syntetyczne, często archaizujące opracowanie form, harmonijna kompozycja oraz stonowana kolorystyka oparta przede wszystkim na naturalnych pigmentach ziemnych i mineralnych. Ikony wykonywano na drewnianych deskach, pokrywanych zaprawą kredowo-klejową i malowanych temperą jajową, z wykorzystaniem złota tam, gdzie pozwalały na to możliwości fundatorów. Ikonografia pozostaje wierna kanonowi bizantyjskiemu, zachowując jednocześnie charakterystyczne cechy wykształcone przez miejscową tradycję warsztatową. O rozpoznawalności ikony karpackiej decyduje właśnie spójność formy, technologii i ciągłości tej tradycji, która przez stulecia ukształtowała własny, łatwo rozpoznawalny język artystyczny. My dzisiaj jako twórcy ikon chcemy dalej iść tą drogą. Inspirując się spuścizną naszych przodków. Nie jedynie naśladując, a raczej czerpiąc z tego czystego źródła i na jego bazie budując swój styl. Myślę, że jesteśmy to winni naszym poprzednikom.

Ikona karpacka, od swych najstarszych przykładów wyrastała z ducha gór, z prostoty i surowości naszej ziemi. Malowana na lipowych deskach, z użyciem ochry, cynobru, azurytu i malachitu, oddawała światło Nieba językiem barw bliskich naturze. Mamy tu szczerość i mocne kontrasty: biel blików rozświetleń karnacji na tle ziemistych brązów i ochry, błękity azurytu jak echo karpackiego nieba, zielenie malachitu w tłach przypominające nasze górskie lasy. Złoto pojawiało się, choć oszczędnie — głównie w nimbach i asystkach (złotych liniach szat), w tle najważniejszych scen, zawsze z czcią i rozwagą, tak by podkreślić świętość, a nie przepych i bogactwo. W tej prostocie i powadze kryje się nasze dziedzictwo: ikona karpacka nie jest kopią bizantyjskich wzorów, lecz własnym świadectwem wiary Rusinów w górach, dumnym i niepowtarzalnym.

NM-N: Czy zgodziłbyś się z określeniem, że ikona karpacka była prostsza, bardziej prymitywna, niedoskonała? Czy są to trafne określenia, czy raczej wynik niezrozumienia jej specyfiki? Czy dawni ikonopiscy znali kanon i tworzyli zgodnie z jego zasadami?

МТ: W żadnym razie nie można używać uogólnienia, że karpacka ikona była prymitywna czy niedoskonała. Też musimy mieć na uwadze o jakiej karpackiej ikonie rozmawiamy. Oczywiście są to często ikony o zróżnicowanym poziomie warsztatowym. Bywają bardziej proste, jak powiedziałaś – prymitywniejsze, ale w wielu przypadkach właśnie na tym polega ich piękno i autentyczność. Natomiast duża część karpackich/rusińskich ikon to dzieła na najwyższym poziomie, doskonałe warsztatowo i artystycznie. Przykładem niech będą chociażby Bogurodzica z Florynki, Zbawiciel w Mocach z Nowosielca, Opieka Matki Bożej, Hodegetria i Mandylion z Owczar (Rychwałdu) oraz wiele wiele innych. O wartości rusińskiej ikony i to zaświadcza, że w tym pojęciu mieści się cała gama dzieł o ogromnej różnorodności, którą jednak łączy określona specyfika.

Przede wszystkim trzeba zaznaczyć jedną ważną rzecz. Zetknąłem się z takimi opiniami niektórych osób z naszego duchowieństwa, że te karpackie ikony to albo ludowszczyzna, albo malunki w stylu zachodnim. No nie. Świadczy to o zupełnej nieznajomości tematu. Trzeba w tym miejscu rozgraniczyć podstawowe fakty. Ja, jeśli mówię o karpackiej/rusińskiej ikonie jako najważniejszej inspiracji i wartości dla nas – dzisiejszych prawosławnych w Polsce – mam na myśli najstarsze zachowane ikony włącznie z XVI wiekiem. Od XVIIw. Można mówić o nasiąkaniu tradycyjnej prawosławnej ikony wpływem sztuki zachodniej, co ostatecznie doprowadziło do zaniku tej kanonicznej właściwej prawosławiu ikony. W tym miejscu należy zaznaczyć, że proces ten nie dotyczył jedynie naszego obszaru. Objął on w mniejszym lub większym stopniu sztukę cerkiewną całego prawosławnego świata. Tradycyjna kanoniczna ikona właściwie na trzy stulecia zniknęła. Zastąpił ją obraz o tematyce religijnej podporządkowany w swej formie sztuce zachodniej.

Czemu właściwie mówimy tutaj o niekanoniczności takiego obrazu? Otóż dlatego, że w założeniu teologii prawosławnej, w ikonie od samego początku nie ma miejsca na realizm. Pamiętajmy o tym, że według chrześcijańskiego postrzegania, nasz realny otaczający świat istnieje w stanie skażonym, uszkodzonym. Dlatego potrzebujemy innego języka do jego opisania, a raczej tej jego części, która zachowuje pierwotny stan świętości, oraz do ukazania za pomocą formy drogi do naprawy jaką jest pójście za Chrystusem. Ikona ukazuje raczej jakim świat powinien być, a nie jakim jest. No i oczywiście jaki w eschatologicznym postrzeganiu chrześcijańskim on będzie. Jasne, że nie mam na uwadze dosłowności – ludzie nie będą posiadać zmienionych proporcji ciała na wydłużone, nie będziemy mieć większych oczu czy mniejszych dłoni. Nie chodzi tu o dosłowność, a raczej o pewną wizję i podkreślenie czym jest ten przeobrażony światłem Taboru świat. Dotyczy to zarówno ludzkiego ciała jak i otaczającej nas rzeczywistości przyrody, czy wytworów ludzkiej działalności jak np. budowle, miasta itd. To jak gdyby jedna wielka wizja Nowej Jerozolimy.

Dlatego m. in. nie uznaję ikon, które ukazują ludzkie ułomności świętych. Np. Matrona, która była za życia ślepa. W większości współczesne ikony ją przedstawiające ukazują tę przypadłość. Owszem, może być to ukazane np. w pewnej narracji, w opisie życia itd., natomiast uważam za niedopuszczalne w osobnej przeznaczonej do modlitwy ikonie danego świętego. Tu ułomności tego świata być nie może. Taka ikona świadczy o całkowitej nieświadomości samej jej idei. Między innymi z tych powodów np. nie modlimy się też przed fotografiami świętych.

No i wracam do tego nieszczęsnego realizmu w „ikonach” XVII-XIX i po części XX w. Powtarzam jeszcze raz – to całkowicie niezgodne z nauką Cerkwi. Dlatego jestem zszokowany, że np. ktoś może głosić niekanoniczność ikon Nowosielskiego (co jest absurdem) i jednocześnie akceptuje wprowadzanie np. na św. Górę Jawor całkowicie niekanonicznych naznaczonych realizmem obrazów Bogurodzicy i Chrystusa, które z prawosławną ikoną nie mają niczego wspólnego, może oprócz podpisów. Tutaj widać, że ktoś według mnie, albo nie wie kompletnie czym jest kanon ikony, albo świadomie go narusza. Przypomnę, że w starożytności „kanon” oznaczał po prostu kij do mierzenia np. objętości towarów, odległości itd. Później określenie to przeniknęło do filozofii, muzyki, sztuki i teologii. Nie wiem, być może dzisiaj trzeba by wykorzystać ten „kanon” w pierwotnym znaczeniu kija, może wtedy coś by komukolwiek pomogło w przypomnieniu sobie czym on w ogóle jest.

NM-M: Gdzie dziś można zobaczyć przykłady autentycznych ikon karpackich związanych z Łemkowszczyzną? Czy są to cerkwie, muzea, czy może prywatne kolekcje?

МТ: Niestety są to głównie muzea: Narodowe Muzeum im. Andrzeja Szeptyckiego we Lwowie, Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku („Ikona Karpacka”), Muzeum Narodowe w Krakowie – Pałac Biskupa Erazma Ciołka, Muzeum – Zamek w Łańcucie, SNM – Muzeum Ukraińskiej Kultury w Svidniku, Szariszskie Muzem w Bardejowie itd. W naszych łemkowskich cerkwiach przeważnie są to już późniejsze realizacje. Oczywiście nie odbieram im własnej wartości, ale wspominałem już na jakim okresie historycznym się skupiam myśląc o ikonie karpackiej/rusińskiej. Bywa, że nie trzymam się sztywno tego podejścia.

Zdarzyło mi się np. wykonać ikonę Arch. Michała inspirowaną XVII-wieczną ikoną ze Stańkowej. Opracowałem ją jednak wedle zasad tworzenia wcześniejszego kanonicznego ikonopisu. Efekt wyszedł bardzo ciekawy. Być może na przykładzie tej właśnie pracy ktoś niezwiązany bardzo ze sztuką ikony, nie wgłębiający się w jej istotę mógłby dostrzec na pierwszy rzut oka o czym mówię i o co mi chodzi. Bardzo lubię np. ikony starszego zdemontowanego ikonostasu w cerkwi w Kunkowej rozmieszczone na bocznych ścianach. Absolutnie nie odbieram uroku wystrojowi naszych starych pięknych cerkwi. Sam wzrastałem duchowo w jednej z nich – w Bielance. I świadomość tego jak duży wpływ miało to na mnie pozostanie ze mną na zawsze.

Natomiast te najstarsze ikony datowane do końca XVIw. to już na ogół można spotkać tylko w muzeach. Co do współczesnych obiektów, muszę niestety powołać się jedynie na naszą pracę i wspomnieć ikonostas w Komańczy. Smuci, że jak na razie na terenie naszej diecezji przemysko-gorlickiej jest to raczej wyjątek niż reguła.

NM-N: Czy możemy wskazać konkretne cerkwie, które szczególnie dobrze zachowały dawną stylistykę ikon?

МТ: Rozumiem, że chodzi o współczesne świątynie. Cóż, jak wiemy buduje się cerkiew w Gładyszowie. Bardzo się cieszę, że postanowiono nawiązać bezpośrednio do stylistyki architektury naszych łemkowskich świątyń. Jest to chwalebne. Natomiast obawiam się wnętrza. Po okropnej historii z dzwonem, na którym widnieje godło carskiej Rosji i moich dotychczasowych przykrych doświadczeniach nie spodziewam się niczego dobrego. Obym się mylił. Znowu niestety wypada mi powrócić do naszej pracy, ponieważ niestety nie mogę wskazać takich cerkwi oprócz wspominanej powyżej cerkwi w Komańczy.

NM-N: Czy dzisiejsza Łemkowyna jest przestrzenią żywej obecności tradycji karpackiej? Czy raczej jej archiwum, a może już nawet nim nie jest?

МТ: Na pewno znalazłoby się jeszcze wielu świadomych ludzi przywiązanych do własnej tradycji, również tej ikonowej. Gdzieś tam pojawiają się być może pewne próby nawiązań, ale to wszystko za mało. Z tego co mi wiadomo nie jest to oficjalnie nawet sugerowane. Większość tych najstarszych ikon, o których mówiłem zasila przede wszystkim zbiory muzealne głównie polskie, słowackie i ukraińskie.

Współcześnie, według mnie zupełnie nie bierze się pod uwagę naszego dziedzictwa kulturowego podczas realizacji nowych świątyń. Moim zdaniem duma z posiadania tak mocnego i oczywistego świadectwa o wierze naszych przodków na terenie dzisiejszej Polski nie powinna się nawet ograniczać tylko do naszej diecezji przemysko-gorlickiej, która ma de facto najstarszą spośród wszystkich genezę i tradycję. Powinno to być dumą i inspiracją całej naszej Cerkwi prawosławnej w Polsce. To, że tak nie jest odczuwam trochę tak jakby ktoś chciał odebrać nam duszę. Zbiorową duszę. I zastąpić inną, obcą.

NM-N: Jaką rolę odgrywają dziś duchowni posługujący na łemkowskich parafiach w ochronie lokalnej tradycji ikonowej? Czy widoczna jest świadomość wartości ikony karpackiej?

МТ: Rola i odpowiedzialność duchownych jest w tej sprawie bardzo duża. Niestety, myślę, że w większości nie idą oni drogą, która wypełniałaby to ważne zadanie. Ocenią ich przyszłe pokolenia. W większości przypadków rządzi przypadkowość, prywatne gusta i Bóg jeden wie co jeszcze. Czy świadomość wartości karpackiej ikony jest zauważalna? Ja osobiście nie dostrzegam takiego przekonania w naszej Cerkwi w Polsce. Wydaje się, że przeważa raczej nieświadomość wielkiej wartości tego co nasi przodkowie nam przekazali i jak wielki skarb zostawili nam w spadku. Są oczywiście chwalebne pojedyncze przypadki osób duchownych posiadających tę świadomość, ale są to raczej wyjątki niż reguła w tej smutnej rzeczywistości.

NM-N: Czy znasz przykłady dobrych praktyk – parafii lub duchownych, którzy świadomie dbają o kontynuację lokalnego stylu i tradycji ikonowej?

МТ: Nie chcę wymieniać nazwisk. Są w każdym razie tacy nieliczni duchowni i chwała im za to. Jak wcześniej wspomniałem, przykładem może służyć nasza realizacja z lat 2009-2010 gdzie w ramach projektu unijnego „Programu Współpracy Transgranicznej – Dwie cerkwie” pod szyldem naszej Pracowni Ikon Mandylion wykonaliśmy 60 ikon do ikonostasu dla odbudowanej po pożarze cerkwi pw. Opieki Matki Bożej w Komańczy. Konstrukcję wykonał zespół Andrzeja Szczepkowskiego z Sanoka. Chcieliśmy, żeby ten ikonostas stał się potężnym impulsem do podążania przynajmniej w naszej diecezji, jeszcze wtedy przemysko-nowosądeckiej drogą opartą o własne rusińskie dziedzictwo. My nadal podążamy konsekwentnie tą drogą, niestety na ogół nie widać takiej woli wokół. Nie chcę nikogo pokrzywdzić, być może gdzieś zdarzają się jakieś próby nawiązywania do rodzimej tradycji, nie znam wszystkich parafii, ale jeśli już, to jest to na tyle nikłe zjawisko, że wręcz niezauważalne.

NM-N: Czy zdarzają się także sytuacje odwrotne, gdy dawna tradycja ikonowa jest ignorowana lub zastępowana innymi wzorcami? Z czego może to wynikać? Z braku wiedzy, indywidualnych preferencji estetycznych, presji sponsorów, a może z decyzji narzucanych „z góry”?

MT: To właściwie obejmuje całość naszej diecezji. Ja ogólnie nie lubię o tym nawet myśleć, bo to temat, który bardzo mnie boli. Wszystko rozmywa się w bylejakości i nijakości. Sztandarowe przykłady to np. malowidła ścienne i ikonostas cerkwi św. Trójcy w Gorlicach czy w całości nowa cerkiew Opieki MB w Bielance. Ta druga szczególnie bolesna, bo znajduje się w mojej rodzinnej wsi, z której pochodzę i gdzie pierwotnie mieściła się fizycznie nasza Pracownia Ikon Mandylion. To fatalny przykład tego, jak bardzo można nie liczyć się z miejscowymi mieszkańcami i narzucać swoje fantazje na temat egzotyki zaszczepianej na łemkowską ziemię. Kompletne nieliczenie się z lokalną tradycją, z przeszłością tej ziemi i jej charakterem.

Zresztą myślę, że budowa tej cerkwi w obecnej formie zaważyła bezpośrednio na mojej dalszej drodze twórcy ikon. Byłem jednym z niewielu, którzy sprzeciwili się budowie cerkwi w tym wyglądzie. Według mnie konsekwencje ponoszę do dzisiaj. Ostracyzm, wrogość i kompletne ignorowanie istnienia naszej pracowni to moim zdaniem następstwa tego mojego sprzeciwu.

Kolejnym przykładem mogą być chociażby najnowsze malowidła ścienne w prawosławnej krynickiej cerkwi. Przemilczam poziom warsztatowy i styl (lub właściwie jego brak). W tym przypadku chodzi mi o treść. Według mojej wiedzy i rozeznania teologii ikony przedstawienie Zesłania Ducha Świętego jest niezgodne z kanonami i w swej istocie, z punktu widzenia teologii prawosławnej – sprzeczne z jej nauką o Trójcy Świętej. Moim zdaniem teologiczny przekaz tego przedstawienia to apoteoza Filioque – pochodzenia Ducha Świętego od Ojca i Syna. Pisałem w tej sprawie do władz cerkiewnych, ale ostatecznie zostałem zignorowany nie otrzymując odpowiedzi na mój drugi list, w którym wyjaśniałem dokładniej na czym według mnie polega problem i proponowałem konkretne rozwiązania.

Ostatnimi czasy wprowadza się również do naszych świątyń na terenie całego kraju marnej jakości warsztatowej tanie podróbki ikon dosłownie produkowane jako nadruki w hurtowych ilościach. To jak wirus. Powinien być zwalczany, a zamiast tego jest karmiony ludzką niewiedzą. Te greckie, niekanoniczne „niby-ikony” zabijają powoli ikonę prawdziwą i pracownie takie jak nasza. Pracownie gdzie ikony tworzy się wedle prawideł starożytnej prawosławnej sztuki ikonopisu. Gdzie cały proces wymaga doświadczenia, czasu, cierpliwości, skupienia, wykorzystania najlepszych, kosztownych materiałów i żmudnej, wielogodzinnej pracy. Taki proces twórczy przegrywa najczęściej z tanim nadrukiem wyprodukowanym w 5 minut i powielanym hurtowo. Wystarczy wypowiedzieć dwa hasła – „Grecja” i „Góra Atos” i to otwiera drzwi wszystkich świątyń.

Co do drugiej części pytania – o przyczyny, to chyba wszystkiego po trochu. Przede wszystkim myślę, że brakuje świadomości i dobrej woli. Fatalnie splecione elementy układanki, która finalnie do niczego dobrego nie prowadzi. To droga do zapomnienia kim jesteśmy i skąd przyszliśmy. Pozbawienie własnego „Ja”, własnego charakteru. Dawne pokolenia mimo braku naukowych tytułów miały dużo większą świadomość wagi i znaczenia ikonopisu w prawosławnej Cerkwi. Świadomość, że za tym stoi dużo więcej niż tylko sam wystrój. Dzięki temu nieudolność warsztatowa i niezgodność z teologicznym przekazem nie miały szans zaistnieć w cerkiewnej przestrzeni. Nie było miejsca na przypadkowość. Dziś, niestety jest to możliwe. Właściwie stało się akceptowalną częścią naszej realności, nad którą przechodzi się do porządku dziennego jak gdyby wszystko było w porządku.

NM-N: Jakie jest stosunek hierarchii cerkiewnej do Waszej pracowni i do samej idei kontynuowania tradycji ikony karpackiej?

МТ: Właściwie już trochę odpowiedziałem na to pytanie wcześniej. Najlepiej jest pytać u źródeł. Ja nie lubię konfliktów, nie lubię się kłócić. Lubię natomiast jasno wyrażać swoje zdanie i trzymać się go kiedy jestem przekonany o jego słuszności. W naszej Cerkwi prawosławnej w Polsce jest według mnie bardzo mało miejsca na takie postawy. Tak to odczuwam.

Część hierarchów, mam wrażenie, przyzwyczajonych do bezwzględnej uległości i braku prawa do własnego zdania podległych sobie księży traktuje podobnie i wiernych. Przychodź, kłaniaj się, przyjmuj, nie dyskutuj, nie miej własnego zdania, bądź uległym i posłusznym. Bez pytań. My wiemy lepiej. Takie są moje odczucia. Jeśli nie chcesz się przystosować – brak pokory, pycha. To fatalne, krzywdzące podejście, które ostatecznie może doprowadzić do katastrofy. Tam gdzie nie ma miejsca na własne zdanie, własną myśl, natchnienie, wizję, pomysły, wykorzystanie potencjału, tam będzie regres, bierność i rozkład. Ludzie mają się w Cerkwi bać? Bać kogo? Hierarchii czy Boga? Ja nawet Boga nie chcę się bać, bo ja Boga kocham. A jak się kogoś prawdziwie kocha, to się go nie trzeba bać.

NM-N: Czy istnieją jakieś oficjalne wymogi lub rekomendacje odnoszące się do stylu nowych ikon i polichromii wykonywanych w cerkwiach?

МТ: Chyba żartujesz. Popatrz co się dzieje dookoła. Jest takie określenie – „wolna amerykanka”. Myślę, że jest do tej sytuacji zupełnie adekwatne. Ja bardzo nie lubię krytykować cudzej pracy. Powiem tylko ogólnie – w większości przypadków to jest dramat. Wliczają się w to realizacje zarówno profesorów jak i mniej lub bardziej znanych twórców. Tytuł przed nazwiskiem nic tu nie znaczy. Poziom warsztatowy przeważnie bardzo niski, czasem wręcz fatalny. Nikt tego nie widzi, albo widzieć nie chce. Ja widzę, ponieważ zajmuję się malarstwem przez całe życie. Wielokrotnie przekonałem się, że to co dla mnie jest oczywiste i widoczne na pierwszy rzut oka, niekoniecznie jest takie dla człowieka, który nie ma nic wspólnego ze sztuką. Dlatego nie dziwię się już, że takie rzeczy są możliwe. To wynika po prostu z ryzyka podejmowania decyzji przez takie właśnie osoby. Opierające swoje decyzje głównie na bazie własnego gustu. To bardzo niebezpieczna sytuacja. Oczywiście zdarzają się na terenie Polski udane realizacje, ale to raczej wyjątki niż reguła. Takie jest moje zdanie.

NM-N: Gdzie najczęściej realizujecie zamówienia na ikony i polichromie cerkiewne? Czy są to przede wszystkim parafie w Polsce, czy także na Słowacji?

МТ: Właściwie jest to zależne od tego kto się do nas zgłosi. Najwięcej realizacji powstało zdecydowanie na terenie Polski. Od Szczecina po Zamość i Komańczę. Wymienię tylko niektóre miejsca: Warszawa, Lublin, Chełm, Biała Podlaska, Bielsk Podlaski, Kodeń, monastery w Jabłecznej, Kostomłotach i Turkowicach, Brzoza, Pustelnia w Poletyłach, Zahorów, itd. itd. Samodzielne ikony również są zamawiane głównie w kraju. Z innych państw mogę wymienić m.in. USA, Australię, Austrię, Niemcy, Francję, Słowację itd. Np. na Słowacji w latach 2009-2019 rozpisywaliśmy ogromną cerkiew św. Cyryla i Metodego w Humennem. Nasz ikonostas i rozpoczęty rozpis jest w cerkwi Narodzenia Bogurodzicy w Niżnej Poliance. To nas cieszy, bo chociaż w tych dwóch miejscach na naszym ojczystym terenie ktoś szukał i znalazł nas. Natomiast od ok. 12 lat nie otrzymujemy żadnych oficjalnych cerkiewnych zleceń na terenie prawosławnej diecezji przemysko-gorlickiej.

Fot. Praca przy malowidłach ściennych. Cerkiew św. Cyryla i Metodego w Humennem (Słowacja). Źródło: zbiory własne Mirosława Trochanowskiego.

NM-N: Co musiałoby się zmienić, aby Łemkowyna znów stała się naturalnym miejscem rozwoju własnej tradycji ikonowej?

МТ: Przede wszystkim potrzebna jest edukacja i odbudowanie świadomości tej własnej tradycji. Trzeba przestać traktować dawną ikonę karpacką/rusińską jako coś gorszego albo prowincjonalnego. Potrzebny jest szacunek wobec lokalnego języka sztuki cerkiewnej i większa odwaga, by go kontynuować zamiast zastępować obcymi wzorcami. Łemkowszczyzna musi odzyskać zaufanie do własnej kultury. Dopiero wtedy ikona karpacka/rusińska znowu stanie się czymś naturalnym i żywym, a nie tylko tematem muzealnym albo historycznym.

Środki generowane z naszej Pracowni wystarczały dotychczas tylko do utrzymania się przy życiu. Nie byliśmy w stanie wypracować sum potrzebnych do realizacji naszego marzenia jakim od zawsze było stworzenie w sercu Łemkowyny – Bielance, mocnego centrum duchowego i artystycznego, miejsca pracy, modlitwy, kontemplacji i wyciszenia. Miejsca, w którym moglibyśmy przekazywać naszą wiedzę młodzieży i dzieciom, przyszłym pokoleniom. Pracować nad zwiększeniem świadomości własnej tradycji i kultury.

Marzenie to wciąż pozostaje niezrealizowane, ale nie tracimy nadziei. Stworzyliśmy jakiś czas temu zrzutkę, żeby móc je wprowadzić w życie. Planujemy zaadaptować na pracownię stary dom po moich dziadkach. Dodatkowo chcemy przerobić stojący naprzeciwko budynek gospodarczy na autorską galerię Pracowni i miejsce spotkań. Ta zrzutka może stać się dobrym początkiem, impulsem, który pokaże, że to co robimy ma sens i jest dla naszej społeczności ważne. Jeśli nie, cóż, nie zdziwi mnie to. Czasy trudne, a i ja zbyt wiele już w życiu widziałem.

Link do zbiórki: Darowizna na działalność Pracowni Ikon Mandylion