З жальом подаєме, што 12. листопада/новембра 2026 р., на 101 році жытя вмер Василь Гнаткович – найстаршый з давных жытелів русиньскых Явірок на Шляхтівскій Руси.
Был єдным з послідніх свідків давного жытя Лемків на найдале на захід высуненій части Лемковины. Його голос і спомины остали тіж в архіві радия ЛЕМ.фм.
Василь Гнаткович вродил ся 17. квітня/апріля 1926 рока в Явірках коло Щавниці, в многодітній русиньскій родині. Мал шестьох братів і дві сестры. Дітинство і молодіст прожыл в рідным селі, котре вєдно з Шляхтовом, Білом і Чорном Водом творило обшыр знану як Шляхтівска Русь.
В 1947 р. выгнали го, як і його сусідів, з рідной хыжы в рамках акциі «Вісла». По роках выселінь, під конец 60. років ХХ ст., оселил ся в Освєнцімі, в Старых Ставах. Там заложыл родину і збудувал свій дім. Через рокы працувал в Освєнцімскых Хімічных Заводах, был тіж звязаный з хімічным ратівництвом.
Його великом пасийом была праца з деревом. Был здібным столярьом і різбярьом, своіма руками творил ріжны деревяны конструкциі і прикрасы. Маючы 93 рокы, побудувал іщы хыжу, в котрій прожыл осін жытя.
Його голос остал в архіві ЛЕМ.фм
В 2018 р. до Василя Гнатковича пришол шефредактор радия ЛЕМ.фм Богдан Ґамбаль. В трьох частях авдициі «Найбільшый секрет Шляхтівской Руси» Гнаткович розповіл о давных Явірках, бесіді тамтышніх Русинів, жытю перед выселіньом і драматичных подіях 1947 р.
Бесіды тоты мают особливу вартіст. Василь Гнаткович належал до поколіня, котре іщы памятало Шляхтівску Русь перед єй выселіньом. Його спомины были не лем особистом історийом, але і свідоцтвом долі цілой русиньской спільноты.
В першых двох частях авдициі Богдан Ґамбаль бесідувал з ним о Явірках і давній бесіді іх жытелів – то тіж цінный материял як раз з огляду на языкову вартіст і специфіку бесіды шляхтівскых Лемків. Третя част была посвячена м.ін. страхам на Фольварку і выселіням Русинів та Поляків в рамках акциі «Вісла».
До тых бесід мож вернути і днес, в архіві нашой радийостациі:
- «Найбільшый секрет Шляхтівской Руси» – 1 част: Явіркы – 2. вересня /септембра 2018 р.
- «Найбільшый секрет Шляхтівской Руси» – 2 част: Явіркы – 9. вересня/септембра 2018 р.
- «Найбільшый секрет Шляхтівской Руси» – 3 част: Выселіня Русинів і Поляків в акциі «Вісла» – 16. вересня/септембра 2018 р.
Василь Гнаткович своі спомины оповіл тіж в 2017 р. підчас реализациі документального фільму «Muzyka Bez Granic – z pogranicza rusnacko-łemkowskiego Pienin» авторства др Юстины Чонсткы-Клапиты (кадры знимал Кшыштоф Кжыжановскій).
Штырі рускы села – Шляхтова, Біла Вода, Чорна Вода і Явіркы – положены найдале на захід, при польскым селі (а днес курорті) Щавниця – были одділены од лемківской обшыри великым горуваньом Радзєйовой, найвеце вынесеной горы цілого Сандецкого Бескіду (1266 метрів н.р.м.).
За списуваньом з 1921 р. во вшыткых вычысленых горі селах жыло 1845 Русинів. По 1945 р. невельо іх остало дома. Наперед векшына з них, як добровольці, переселила ся на схід – на радяньску Украіну. Пак вельо з них втекло назад. Але і іх стрітила доля вшыткым Лемкам спільна. В 1947 р. войско погнало тых люди на высокы, недоступны, обырвисты горы, в Долину Попраду, на Обідзу, аж до Санча, одкале мали на все піти в незнане.
Вічна Йому Памят!
Похоронны богослужыня пройдут 17. листопада/новембра в Освєнцімі.
Інтервю Богдана Ґамбаля з Васильом Гнатковичом мож одслухати в нашых подкастах: 1 част, 2 част і 3 част.







