Кузяк і його гості

Чытаме найчастійше самы. Книжка, верш, текст творят дост інтимну простір медже автором а чловеком, котрый сігат по них. Рідше трафлят ся видіти, што ся діє з текстом, коли достає ся медже люди. Лемківска Творча Осін таку можливіст дає. Вказує тіж, в якій спосіб ріжны люде і ріжныма стилистичныма середками сохраняют світ перед забытьом.

Тогорічна Лемківска Творча Осін мала свого головного героя – в 100. річницю народин был ним Теодор Кузяк. Писменник, публициста, соспільник, маляр і головно – мастер лемківской гуморескы. Родом з Бортного. Адде першый ден подіі прошол в рідным селі автора, другій, як то звыкло, в Рускій Бурсі в Ґорлицях. Орґанізатором подіі было Стоваришыня Лемків.

Іщы не так давно тому, бо на початку XXІ ст. (мимо того, же маме рік, котрый маме, то певно векшына з нас ментальні ся з тым не годит), мож было зайти до хыжы пана Кузяка, побесідувати о хоц-чым, аж і взяти собі образ. Артиста бо не хотіл продавати свойой штукы, воліл роздавати, як ся дакому полюбило. Так споминали пристуны на Осени. Споминано на його гумор, язык, особливу криску, на тото, што лишыл по собі і до чого можеме фурт вертати і односити ся.

Кузяк знал оповідати о Лемках без надутя, без великых слів, патосу, без штучности. В його істориях містили ся звыклы людскы справы, сусідскы сперечкы, штоденніст, смішніст такой мудріст. Істориі записувал на картках паперя, а тіж малювал на чым попало – на дошках, плитах, кавальци грубшой тектуры, просто на тым, што ся акурат нашло під руком. Не зато, же хтіл творити ґалерию штукы. Мал потребу затриманя образу, фраґменту нашого світа.

Подібну потребу находила єм праві в каждым выступліню. Проф. Олена Дуць-Файфер зреферувала нам його жытя, його роботу, тото, як творчіст Кузяка была науково і не лем оброблена і оформлена, припоминаючы діяня Володислава Грабана – Выдавництва «Наша Загорода» і його дівкы Оксаны Грабан. Сын Теодора Кузяка, Петро, поділил ся анеґдотами з жытя обоіх. Найбарже в памяти лишыла ся мі інформация, што як молодый хлопец зачал ся вчыти азбукы, жебы мочы чытати няньовы тексты на Лемківскій Сторінці. Дописувал бо Теодор Кузяк публицистичны тексты до «Нашого Слова», єдиного в тамтым часі медиюм, котре доставало ся медже нашых люди.

Отец малювал, а сын Петро фотоґрафувал – єден і другій по свому оповідали світ, хоснуючы гейбы лем двовыміровы середкы выразу, а фактичні – каждый образ, архівальна знимка (жебы лем спомнути на фотоґрафіі бортняньскых ватр) переносят нас в універсум, котре мож вельоверствово експлорувати. А прикличте си хоц єден образ, а будете знати, о чым бесідую. На Лемківскій Творчій Осени было іх вкaзаных мало не двадцет – в найвекшым чыслі удоступнены через Анну і Петра Вірхняньскых та Дануту і Ваня Дзюбинів.

Підчас стрічы не ішло уж лем о Теодора Кузяка. Його присутніст, аж і неприсутніст, была пунктом выходу для черговых голосів. Людмила Шандальова прочытала вершы написаны по смерти матери. Ванда Ломніцка-Дуляк, ґуралька спід Пивничной, поділила ся поезийом, котра вертат вмерлого мужа. Бартломєй Ванот привюл тлумачыня вершів на язык, котрый мимо праві пілмілийоновой репрезентациі його хоснователів формальні єст неприсутный в реґістрах – іде о шлезскій язык.

Презентувана «поезия втраты» Шандальовой і Ломніцкой-Дуляк особливо міцно порушыла зобрану публику. Жалоба оповіджена інтимным языком, мимо же тыкат незнаных осіб, то завдякы літературі стає ся емоцийонально нам близка. Чужы речыня урухамляют спомины сильнійше, як дакы материяльны річы. Текст авторок не лишат ся запертым, можеме го транспонувати нашым досвідчыньом.

Кузяк вернул іщы за справом філософа і поеты Павла Коробчака. Тот прочытал фраґмент допису Причынок до реконструкциі світа вартости Лемків на примірі оповіданя Теодора Кузяка “Такє было моє дітинство”, што был опубликуваный в «Річнику Руской Бурсы 2025». Сягнул тіж Коробчак по авторску прозу і поезию. Вершы чытали тіж Петро Медвідь і ґаздове стрічы – Олена Дуць-Файфер і Петро Мурянка.

Добрым приміром того, што язык мож хоснувати на вельо способів, была дальша презентация. Лемківскій ци інчы меншыновы языкы сут міцно обтяжены задачами. Мусят сохранити достоменніст, тримати памят, свідчыти о тырваню спільноты, документувати минуле. Два Осінні дни вказали, што язык служыт нам природні – до споминаня, жартуваня, оповіданя, філософуваня, писаня вершів, співаня. І до тлумачыня «Мумінків».

Тот невеличкій фраґмент проґраму добрі вказує ріжницю медже захованым а жывым языком. Першый мож описати, скаталоґувати і забезпечыти. Другій мусут сой порадити з Мумінками. Мусит знати повісти штоси, чого старшы поколіня в ним не бесідували. Петро Криницкій робит тото од років i достарчат під стріхы приміры світовой клясикы переведены на наш язык. В остатнім часі по інчу, добрі знану шырокій ґрупі чытачів во світі книжку, сягнула i Оксана Грабан – перетлумачыла на лемківскій «Піпі Поньчошканю» од Астрід Ліндґрен.

Оба дни подіі заперала музична част. В Бортным выступали діточа ґрупа «Терочка» та дває солисты – Тімотей Федор і Мария Маррілова, в Ґорлицях – Народна Капеля Роберта Гарчара. Вшыткы артисты угоноруваны были почестныма грамотами, котру отримали тіж і Бортняне – на рукы шолтыса Адама Кузяка – за щыре і жычливе принятя, заанґажуваня в рыхтуваня і шумну гостину.

Фот. Домініка Федериґа.